सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन


सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन गर्न विभिन्न विधिको विकास भए पनि यसलाई सङ्ख्यात्मक रूपमा व्यक्त गर्न ज्यादै कठिन छ । अन्य जोखिमजस्तो यसको गणना गर्न सजिलो छैन ।

नीलम तिम्सिना


बैङ्किङ क्षेत्रमा जोखिम कुनै न कुनै रूपमा रहेकै हुन्छ । ठूलो परिमाणमा रुपैयाँ पैसाको कारोबार हुने क्षेत्र जोखिमयुक्त हुनु स्वाभाविक पनि हो । यस क्षेत्रमा विभिन्न किसिमका जोखिम हुन्छन् । जस्तै, कर्जा जोखिम, सञ्चालन जोखिम, बजार जोखिम र अन्य जोखिम । यी सबै जोखिमलाई संवेदनशील मानिन्छ ।


यी र यस्तै जोखिमको प्रभावकारी व्यवस्थापनबाट बैङ्कहरूको दीर्घकालीन अस्तित्व सुनिश्चित हुन सक्दछ । प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापनको एउटा मुख्य आयाम हो– सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन । बैङ्किङजगत्मा भएका नयाँनयाँ प्रविधिको विकास, सेवा, कारोबारको विविधता, समाजमा मानवीय मूल्यमान्यतामा आएको क्रमिक ह्रास र उच्च प्रतिस्पर्धाले बैङ्क–वित्तीय संस्थाहरूको जोखिम संरचनालाई समेत जटिल बनाइदिएको छ । सञ्चालन जोखिम कर्मचारीहरूको गल्ती तथा हेलचेक्र्याइँबाट पनि उत्पन्न हुन्छ ।


साथै, अपर्याप्त आन्तरिक प्रक्रिया, अप्रभावकारी व्यवस्थापन सूचना प्रणाली र नियन्त्रणभन्दा बाहिरका घटना हुँदा बैङ्क– वित्तीय संस्थामा जोखिम हुन्छ । मूलतः बैङ्किङ क्षेत्रमा प्रणालीगत त्रुटि आए सबैभन्दा ठूलो जोखिम सृजना हुन्छ । यस्ता जोखिमले संस्थाको वित्तीय अवस्थालाई कमजोर बनाउने र पूँजीमा नकारात्मक असर पार्ने गर्दछ ।


धेरै कारणले कार्य सञ्चालन जोखिम उत्पन्न हुन्छ । बैङ्क–वित्तीय संस्थाभित्र हुने आन्तरिक जालसाजी, कर्मचारीबाट हुने जालसाजी, चोरी, वास्तविक अवस्थाको गलत रिपोर्टिङजस्ता घटनाले संस्थामा प्रतिकूल प्रभाव परी आम्दानी घट्छ । त्यस्तै बैङ्क–वित्तीय संस्थाभन्दा बाहिरबाट हुने ठगी, बैङ्क डकैती, जालसाजी, कम्प्युटर ≈याकिङबाट हुने हानिले पनि संस्थामा नकारात्मक असर पर्दछ ।


संस्थामा काम गर्ने कर्मचारीहरूको कार्य वातावरण, सुरक्षण, पारिश्रमिक प्रणाली, सरुवा, कर्मचारी खर्चलगायत विषयमा संस्थाको ध्यान पुग्न नसक्दा पनि बैङ्कको कार्य सम्पादनमा प्रभावकारिता आउन सक्दैन । र, यसले पनि बैङ्कको आम्दानी एवम् पूँजीमा नकारात्मक जोखिम सृजना गर्दछ । कर्मचारी युनियनहरूको क्रियाकलापले समेत कतिपय अवस्थामा संस्थाको कार्य सञ्चालनमा प्रतिकूल प्रभाव पार्दछ ।


बैङ्कका ग्राहक, सेवा र अन्य व्यावसायिक अभ्यासले समेत कार्य सञ्चालन जोखिम सृजना गरिरहेको हुन्छ । अनधिकृत सेवाहरूको विक्री, मुद्रा शुद्धीकरण, बैङ्क खातामार्फत गैरकानूनी व्यापारिक क्रियाकलाप सम्पादनले कार्य सञ्चालन जोखिम सृजना गरिरहेको हुन्छ ।


अर्काेतिर ग्राहकको गोप्य सूचनाको दुरूपयोग, नीतिनियम र कानूनको पालना नगर्नेलगायत क्रियाकलापले संस्थामा कार्य सञ्चालन जोखिम उत्पन्न हुन्छ । भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागीजस्ता प्राकृतिक प्रकोपका कारण संस्थामा जोखिम उत्पन्न हुन्छ । यसका साथै आतङ्कवाद, तोडफोड, चक्काजाम, भौतिक पूर्वाधारको क्षतिले कार्य सञ्चालनमा समस्या उत्पन्न हुन्छ । हार्डवेयर– सफ्टवेयरमा आउने समस्या तथा अन्य उपयोगी सेवामा हुने रोकावटले संस्थामा कार्य सञ्चालन जोखिम उत्पन्न हुन्छ ।


यस अतिरिक्त धितो व्यवस्थापनमा हुने त्रुटि, तथ्याङ्क राख्दा हुने गल्ती, ग्राहकको खातामा अनधिकृत पहुँच, नीतिनियम लत्याएर गरिने कारोबारका कारणले उत्पन्न हुने समस्याले समेत कार्य सञ्चालन जोखिम सृजना हुन्छ । झट्ट हेर्दा सामान्य लाग्ने यस्ता जोखिमका कारण संस्थाको ख्यातिमा समेत नराम्रो धक्का लाग्न सक्छ ।


यसरी बैङ्क–वित्तीय संस्थामा जनशक्ति, प्रक्रियागत कमजोरी र प्रणालीमा त्रुटि हुँदा संस्थाको कार्य सञ्चालन नराम्ररी प्रभावित भई आम्दानी एवम् पूँजीमा प्रतिकूल असर पर्नुलाई सञ्चालन जोखिम भनिन्छ । सञ्चालन जोखिम उत्पन्न हुनै नदिन त सकिँदैन तर व्यवस्थापन गरी यसबाट संस्थामा पर्ने प्रतिकूल प्रभावलाई न्यून गर्न भने सकिन्छ । यस्तो जोखिमको न्यूनीकरण गर्ने जिम्मेवारी सम्बन्धित संस्थाकै हो ।


संस्थाको सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापनको अन्तिम दायित्व सञ्चालक समितिमा रहन्छ ।


बैङ्कले सहन गर्न सक्ने जोखिमको स्तर निर्धारण गर्ने, जोखिम न्यूनीकरणका लागि आवश्यक नीति–रणनीति तर्जुमा गर्ने र तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गराउने काम सञ्चालक समितिको हो । कार्य सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन गर्नका लागि प्रभावकारी सङ्गठनात्मक संरचना, अधिकार र दायित्वको स्पष्ट विभाजन, अधिकार प्रत्यायोजन गर्नु आवश्यक छ । यसैगरी आचारसंहिता निर्माण, प्रभावकारी आन्तरिक नियन्त्रण, नीतिनियमको पालना, उत्तराधिकारी योजना, कर्मचारीहरूको औचित्यपूर्ण र प्रभावकारी पारिश्रमिक प्रणालीको व्यवस्था हुनुपर्छ । उपयुक्त स्थानमा उपयुक्त कर्मचारीको भर्ना गर्न सके जोखिम व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ । संस्थामा सुमधुर ग्राहक सम्बन्ध, गुनासो व्यवस्थापन र प्रभावकारी अभिलेख प्रणाली हुनुपर्दछ ।


सञ्चालन जोखिमको पहिचान, मापन, अनुगमन र रिपोर्टिङ गर्न एउटा छुट्टै स्वतन्त्र एकाइ गठन गरिनुपर्छ । यो जोखिमको न्यूनीकरणका लागि प्रत्येक तहका कर्मचारी उत्तिकै जिम्मेवार हुन्छन् । यद्यपि, यसरी गठन गरिएको स्वतन्त्र एकाइले सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापनका लागि आवश्यक नीति– रणनीतिहरू बनाउन सहयोग गर्ने र जोखिम व्यवस्थापन गतिविधिलाई संस्थाका नीतिसँग समन्वय गराउने काम गर्दछ । साथै, जोखिम व्यवस्थापन उपकरणहरूका सम्बन्धमा बैङ्कलाई मागदर्शन गर्ने, जोखिम पहिचान, अनुगमन र मापन गरी उच्च व्यवस्थापनलाई सहयोग गर्दछ ।


बैङ्कको उच्च व्यवस्थापनले सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन गर्न अवलम्बन गरिएका उपाय प्रभावकारी भए नभएको मूल्याङ्कन गर्ने तथा जोखिम न्यूनीकरण गर्न प्रभावकारी उपायहरूको विकास गर्नुपर्छ । सञ्चालन जोखिम नियन्त्रण गर्न सबै संस्थाले फरक फरक उपाय अवलम्बन गर्न सक्छन् । सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापन गर्ने विभिन्न विधिको विकास भए पनि यसलाई सङ्ख्यात्मक रूपमा व्यक्त गर्न ज्यादै कठिन छ । अन्य जोखिमजस्तो यसको गणना गर्न सजिलो छैन ।


तसर्थ बैङ्कले सबै महइभ्वपूर्ण प्रडक्ट, क्रियाकलाप, जनशक्ति प्रणाली र तिनमा निहित सञ्चालन जोखिमको पहिचान, मापन र नियन्त्रण गर्नु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो । कुनै पनि नयाँ प्रडक्ट, सिष्टम, क्रियाकलाप बैङ्क–वित्तीय संस्थामा भियभयाउनुभन्दा पहिल्यै त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमको मूल्याङ्कन हुनु आवश्यक छ । सञ्चालन जोखिमको अभिलेख प्रभावकारी रूपमा राख्ने र त्यसबाट भएको हानिको लेखाजोखा गरेर भविष्यमा हुने त्यस्ता जोखिमबाट बच्न सकिन्छ ।


नेपाली बैङ्क–वित्तीय संस्थाहरूले पनि सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापनमा प्रभावकारी रूपमा गर्न सकेको पाइंदैन । वासल टु को प्रावधान अनुरूप न्यू क्यापिटल एडिक्वेसी २००७ अनुसार विगत ३ वर्षको कुल आम्दानीको औसतको ५ प्रतिशतले हुन आउने रकमलाई १० ले गुणन गरी सञ्चालन जोखिमको लागि पूँजी छुट्ट्याउने व्यवस्था छ । तर, यो व्यवस्था गरेर मात्र बैङ्कको सञ्चालन जोखिम न्यूनीकरण हुँदैन ।


नेपाली बैङ्क–वित्तीय संस्थामा सञ्चालन जोखिम यथेष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । अनुभवी जनशक्तिलाई उचित जिम्मेवारी नदिँदा कार्य सम्पादनको प्रभावकारिता घट्दो छ । नयाँ कर्मचारीलाई आवश्यक प्रशिक्षण दिन नसकिरहेको अवस्था छ । संस्थाभित्र प्राविधिक कमीकमजोरी पनि प्रशस्त छन् । आन्तरिक नियन्त्रण कायम हुन सकेको दैखिँदैन । जालसाजी, ‘चेक बाउन्स’का घटना पनि हुने गरेको सुन्नमा आउँछ । नीतिनियमको पालना नभएका उदाहरण पनि धेरै छन् ।


सरकारी बैङ्कहरूमा कर्मचारी युनियनका गतिविधिहरूले कार्य सञ्चालनमा हदैसम्मको प्रतिकूल प्रभाव पारेको छ । बैङ्क व्यवस्थापनले बैङ्कको कार्य प्रकृति हेरेर कर्मचारीहरूको सरुवा गर्न नपाउने, सङ्गठनमा आबद्ध कर्मचारीहरूले बैङ्कको कार्य गर्नु नपर्ने, सरुवा–बढुवामा सङ्गठनकै हात हुने, व्यवस्थापकीय निर्णयसमेत सङ्गठनबाट प्रभावित हुने अवस्था छ । यसले बैङ्क–वित्तीय संस्थाको कार्य सञ्चालनमा नकारात्मक प्रभाव परेको देखिन्छ ।


अधिकांश बैङ्क–वित्तीय संस्थामा कर्मचारीहरूको असमान पारिश्रमिक प्रणाली अर्थात् उच्च र तल्लो तहका कर्मचारीको पारिश्रमिकमा ठूलो फरक छ । संस्थामा प्रभावकारी धितो व्यवस्थापनका अभाव, एटीएमबाट रकम भुक्तानी नभए पनि ग्राहकको खाताबाट रकम घट्ने, नक्कली कार्ड बनाई अनधिकृत व्यक्तिले ग्राहकको खाताबाट रकम झिक्नेजस्ता गलत क्रियाकलापले बैङ्क–वित्तीय संस्थामा सञ्चालन जोखिम बढाएको छ ।


यसरी आफ्नो खाताबाट रकम घटेपछि ग्राहकले गुनासो गर्दा आफन्तले निकालेको होला भनी बैङ्कहरूले जवाफ दिने गरेका छन् । यसले पनि कतिपय बैङ्क– वित्तीय संस्थामा सञ्चालन जोखिम निकै नै बढी देखिन्छ । ग्राहकसँग सम्बन्धित सञ्चालन जोखिमले ख्याति जोखिमसमेत निम्त्याउँछ ।


यस्तो जोखिम न्यूनीकरण गर्न बैङ्क–वित्तीय संस्थाहरूले प्रभावकारी नीति–रणनीति बनाई कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । एकपटक भइसकेका घटनाको गम्भीरताको मूल्याङ्कन गरी त्यसबाट सुधारको पाठ सिक्दै सञ्चालन जोखिम न्यूनीकरण गर्नु आवश्यक छ ।


साथै, कर्मचारी खर्च घटाउने, उनीहरूलाई उचित प्रशिक्षण दिने कदम अति महइभ्वपूर्ण हुन सक्छन् । त्यसैगरी प्रभावकारी सङ्गठनात्मक संरचना, अधिकार प्रत्यायोजन, अधिकार र दायित्वको स्पष्ट बाँडफाँट गरेर सञ्चालन जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।


त्यस्तै, नीतिनियमको परिपालना गर्ने गराउने, कर्मचारीहरूको कार्य वातावरण सुधार गर्ने, सिष्टममा अनधिकृत प्रवेशमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ । यसैगरी ठगी तथा जालसाजी नियन्त्रण गर्ने र प्राकृतिक प्रकोपबाट समेत यथासम्भव बच्न सक्ने गरी भौतिक पूर्वाधारहरूको विकास गर्न जरुरी छ । बैङ्कको बोर्डले सञ्चालन जोखिम व्यवस्थापनका लागि आवश्यक नीति–रणनीति तय गरी तिनको प्रभावकारी ढङ्गबाट कार्यान्वयन गराउनुपर्छ ।


आवश्यक परेको अवस्थामा निर्देशन दिने जिम्मेवारी पनि सक्रियताका साथ निर्वाह गर्न जरुरी छ । उच्च व्यवस्थापनले जोखिम पहिचान, मापन, अनुगमन र नियमित रिपोर्टिङको व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । यसबाट बैङ्कहरूमा हुने पिपल, प्रोशेश र सिष्टमसँग सम्बन्धित जोखिमहरू यथासमयमै प्रभावकारी ढङ्गले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।


लेखक नेपाल राष्ट्र बैङ्ककी निर्देशक हुन् । यहाँ व्यक्त विचार लेखकका निजी हुन् ।