कृषि विज्ञानका पितामह
हुतराम वैद्य
कृषि वैज्ञानिक तथा अभियन्ता
बाग्मती बचाउ अभियान
नेपाली समाजले पाएको पहिलो कृषि वैज्ञानिक हुन् हुतराम वैद्य । उमेरले ९० नाघिसके पनि माटोलाई कसरी समाज उपयोगी बनाउन सकिन्छ भनेर चासो र चिन्ता लिइरहन्छन् उनी । बढ्दो प्रदूषणले अस्तित्व गुमाउन थालेको बाग्मती नदीको पनि उनलाई उत्तिकै चिन्ता छ । 'अब त धेरै कराउन पनि सक्दिनँ, तिमीहरूले नै के गर्नुपर्छ आफै बुझ', भेट्न आउने जोकोहीलाई बस, यति मात्रै भन्छन् । कृषिमा आधारित नेपाली समाज र यसको आधुनिकीकरण तथा वैज्ञानिक विकासमा उनको योगदान उच्च छ । वैद्य कृषिमा नयाँ प्रविधि भित्र्याउने व्यक्ति हुन्, जसले परम्परामा आधारित खेतीप्रणालीलाई आधुनिकीकरणको दिशा दिन भूमिका खेले ।

 बूढो भइसके पनि उनलाई बुढयौलीले छोएको छैन । लेख्नेपढ्ने काममा अझै आफूलाई समाहित गरिरहेका छन् । बितेका कुरा गर्न उति रुचाउँदैनन्, इतिहासमा विश्वास गर्ने र वर्तमानमा बाँच्नुपर्ने वैद्यको मान्यता छ । उनको घरभित्र छिरेपछि राजनीतिक कुरा गर्न प्रतिबन्ध नै छ । कृषिभन्दा अहिले बाग्मती नदीको कुरा गर्न रुचि राख्छन् । २१ वर्षदेखि 'बाग्मती बचाउ' अभियानमा सक्रिय वैद्य आफ्नो सम्पूर्ण जीवन यसैमा व्यतीत गर्ने सोचाइमा छन् । 'हाम्रो आफ्नो सभ्यता भन्नु नै कहाँ रह्यो र ?,' बाग्मतीप्रति श्रद्धा प्रकट गर्दै उनले भने, 'पुर्खाले संरक्षण गरेका नदी, सांस्कृतिक सम्पदा र कृतिहरू बिगार्न नदिऊँ ।' उनी आफ्ना पितामातासरह बाग्मतीलाई माया, श्रद्धा र सम्मान गर्न सबैलाई आग्रह गर्छन् । आफूलाई बाग्मतीको भक्त भन्न रुचाउँछन् वैद्य ।

नेपालकै पहिलो डाक्टर रत्नदास वैद्यका कान्छा छोरा हुन् उनी । परिवार शिक्षित भएकाले पढ्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा प्राप्त भएको वैद्य बताउँछन् । दरबार हाईस्कूलबाट एसएलसी गरेपछि उनले त्रि-चन्द्र क्याम्पसमा विज्ञान विषय लिएर अध्ययन गरे । त्यसपछि उनी भारतको इलाहाबाद विश्वविद्यालयमा इञ्जिनीयरिङ अध्ययन गर्न पुगेका थिए । त्यस समयमा धेरै विद्यार्थीको रुचि इञ्जिनीयरिङका इलेक्टि्रकल, मेकानिकल, सिभिल विधामा हुने गर्थ्यो । तर, कृषिमा पनि इञ्जिनीयरिङ हुँदो रहेछ भन्ने उनले इलाहाबाद पुगेपछि थाहा पाए । 'कृषकलाई पनि इञ्जिनीयर चाहिँदो रहेछ भनेर शुरूमा त अच्चम लाग्यो,' विगत स्मरण गर्दै उनले भने । नेपालका अधिकांश जनता कृषिमा आधारित छन् भनेर कृषि इञ्जिनीयरिङ पढेको वैद्य बताउँछन् । २००७ सालमा उनी मुलुककै पहिलो कृषि इञ्जिनीयर भएर फर्किएका थिए । फर्किएलगत्तै वैद्य कृषि विभागका जागीरे भए । त्यहाँ करीब १४ वर्षकाम गरे तर पञ्चायतको विरोध गर्दा उनको जागीर चट भयो  । 'दुनियाँका निम्ति कर्म गरेँ तर सरकारले मलाई धर्म गरेन,' उनले ठटयौली पारामा भने । वैद्यले त्यस बेलासम्म नेपालमा बहुवर्षीय धानबाली भित्र्याएर नेपाली किसानलाई गुन लगाइसकेका थिए । रामेछाप, बाहुनेपाटी (सिन्धुपाल्चोक)लगायत स्थानमा स्थानीय स्तरमा व्यवहारोपयोगी कुरा सिकाउँदै थिए । तर, तत्कालीन सरकारले जागीर खोसिदिएपछि झन् उत्साहित भएको वैद्य बताउँछन् ।

राज्यले जागीर खोसिदिए पनि किसानहरूमाझ व्यवहारमुखी शिक्षाको चेतना फैलाउने अभियानलाई नरोकेको उनी बताउँछन् । वैद्यको ज्ञानलाई कुटो-कोदाली गर्नेहरूले अनुसरण गर्दै मनग्गे फाइदा पनि लिए तर जसले परिश्रम गरेनन्, तिनले सकेनन् । पौरखमा विश्वास गर्ने उनको बानी छ ।  विद्यावारिधिहरूले लेखेका किताब उनलाई पढ्न रुचि लाग्दैन रे ! 'बरु कोही किसानले लेखेको छ भने म पढ्न रुचाउँछु,' उनी भन्छन् । वैद्य नेपाली भूमिमा विदेशी किसानहरूको नक्कल भइरहेकोप्रति खुशी छैनन् । सबै किसानलाई आफ्नो देशको नक्कल गर्न उनको सुझाव छ । मुलुकमा कृषिक्रान्ति हुन्छ भन्ने वैद्यलाई पटक्कै विश्वास छैन । बागवानी विशेषज्ञ त्रिलोक्यनाथ श्रेष्ठ कृषि आन्दोलनको जिउँदो इतिहासका रूपमा वैद्यलाई चिनाउँछन् । वैद्यले कृषि र बाग्मती सुधारका सम्बन्धमा १० ओटा किताब लेखिसके । अब उनी आफ्नो आत्मकथा लेख्ने तयारीमा छन् ।

आफ्नो देशको मौलिकता गुम्दै गएकोमा उनी चिन्तित छन् । समाजलाई मोबाइलले बिगारिरहेको उनको ठम्याइ छ । 'मोबाइलको सदुपयोग होइन, दुरुपयोग भइरहेको छ,' उनी भन्छन् । वैद्य विदेशतिरै मुख ताक्ने नेपालीहरूको निकै आलोचना गर्छन् । आफ्नै माटोमा दु:ख गरेर रमाउन उनी सुझाव दिन्छन् । राजनीति गर्ने नेताहरू व्यक्तिवादी भएका कारण देश विकास हुन नसकेको उनको दाबी छ ।

Admin 2011-07-07